Historia Kościoła Katolicka Ks. prof. dr hab. Marian Banaszak
UNIWERSALIZM I REFORMA
Trwałe niepokoje w Rzymie i kryzys papiestwa nie mogą zasłaniać nowych wartości, które ujawniają się w życiu Kościoła omawianego okresu. Objął on nowe ludy i prowadził misje w wschodniej i południowej Europie, doprowadził w pierwszej połowie XI wieku do reformy papiestwa i zapoczątkował reformę życia zakonnego przez opactwo w Cluny. Nie zaniedbał odnowienia i rozwoju kultury po najazdach i zniszczeniach normandzkich, saraceńskich i węgierskich.
Otton III i Sylwester II
Koncepcja jedności wszystkich ludów chrześcijańskich w jednym Kościele, pod zwierzchnią władzą cesarza, występuje już w czasach Ottona I, ale rozwijając się, za Ottona II nawiąże do świetności starożytnego Rzymu, a za Ottona III nie cofnie się przed planem zjednoczenia obu cesarstw, wschodniego i zachodniego. Ottona III kształtowała na wzór bizantyjski cesarzowa Teofanu, obdarzona wiedzą i zdolnościami politycznymi, uczyli zaś i wychowywali, Grek, Jan Filagatos, i Sas, późniejszy biskup, Bernward. Cesarz uwielbiał więc rzymską starożytność, swobodnie władał łaciną i greką, zadziwiał otoczenie swą wiedzą, ale oddawał się niemniej chętnie praktykom religijnym, nawet ascetycznym, szukał przyjaźni z uczonymi i ascetami - Wojciechem, opatem Nilem, twórcą kamedułów Romualdem, i mnichem Gerbertem, który został papieżem Sylwestrem II.
Gerbert był jednym z najbardziej wykształconych ludzi swego czasu. Jako mnich został wysłany z klasztoru Saint-Géraud w Aurillac do Vich w Katalonii (967-970), gdzie poznał nauki ścisłe, matematykę, astronomię i nauki przyrodnicze. Później studiował w Rzymie, gdzie poznał kulturę antyczną. Po powrocie do ojczystej Francji został scholastykiem w Reims (972), następnie opatem sławnego klasztoru w Bobbio (983), arcybiskupem w Reims, lecz nie utrzymał się na tym stanowisku ze względu na bezprawną ingerencję króla, uzyskał natomiast godność arcybiskupa Rawenny i został w końcu wybrany papieżem.
Sylwester II wywarł najgłębszy wpływ na ukształtowanie się idei uniwersalizmu Ottona III. Według niej, cesarz miał być zwierzchnikiem uniwersalnego państwa chrześcijańskiego, które obejmie różne ludy na równych prawach. Symbolicznie wyrażono to w miniaturze, przedstawiającej cesarza w majestacie i zbliżające się do niego z hołdem cztery postacie - symbole, Romy (Italii), Galii, Germanii i Sclavinii (Słowiańszczyzny).
Otto III odnawiając cesarstwo rzymskie, zapożyczył z Bizancjum ceremoniał dworski, obrał Rzym za rezydencję, ustanowił nowe urzędy na wzór antyczny, rozwinął kancelarię według stylu bizantyjskiego. Miało to z kolei wpływ na Stolicę Apostolską.
Odnowienie nauki i sztuki
Rozkwit kulturalny tego okresu, zwany przesadnie renesansem ottońskim, wypływał z sięgania do tradycji karolińskiej. Szczególną sławę zdobyła szkoła katedralna w Magdeburgu pod kierownictwem jednego z największych wówczas erudytów, Otryka, z którym prowadził dyskusję Gerbert w Rawennie przed Ottonem III. Jako ośrodki nauki i kultury rozwinęły się niektóre klasztory, inspiratorami i mecenasami byli opaci i biskupi. Biskup Bernard z Hildesheim ufundował opactwo benedyktyńskie i wzniósł kościół świętego Michała, który stał się wzorem dla romańskiej architektury w Europie środkowej, prawdopodobnie także dla najstarszych budowli na Wawelu w Krakowie. Kronikarz burgundzki, Raoul Glaber zanotował: Kiedy zbliżał się rok trzeci po roku tysięcznym, ujrzano, jak na całej ziemi bez mała, osobliwie zaś w Italii i Galii, odbudowuje się gmachy kościołów. Choć większość z nich zbudowana całkiem dobrze, zgoła tego nie potrzebowała, istne współzawodnictwo pchało każdą gminę chrześcijańską, by mieć kościół wspanialszy niż u sąsiadów. Rzekłby ktoś, że sama ziemia otrząsnęła się, by zrzucić z siebie, szarzyznę, i przywdziała wszędzie biały płaszcz kościołów. Wtedy to wszystkie bez mata kościoły w siedzibach biskupich, kościoły klasztorne, poświęcone świętym wszelkiego rodzaju, a nawet kapliczki wiejskie zostały przez wiernych odbudowane jeszcze piękniejsze. W upiększaniu kościołów freskami naśladowano malarstwo miniaturowe, które kwitło w Kolonii, Moguncji, Reichenau i Trewirze.
Sztuka romańska, nazwana tak, bo narodziła się. w krajach języków romańskich, nabrała rozmachu w XI wieku i rozwijała się do XIII wieku. Jej cechami charakterystycznymi są powaga i wytworność form, choć wznoszono budowle masywne, o grubych murach, przy zastosowaniu kamienia jako podstawowego materiału. Rzeźba romańska występuje najczęściej w formie płaskorzeźb, stanowiących dekorację portali w katedrach i kościołach. Stosowano tematykę religijną, najczęściej nieba i Sądu Ostatecznego, ale nie brakowało motywów z świata zwierzęcego i roślinnego. Umiejętności artystów romańskich wyrażały się nie tylko w kamiennej dekoracji świątyń. Ze złota i srebra wykonywano relikwiarze, nastawy ołtarzowe, naczynia i sprzęty liturgiczne. Złotnictwo rozkwita w XII i XIII wieku. Wysoki poziom osiągnęło ono, jak i emalierstwo, we Francji, w Limoges.
Nie istniał jednolity kierunek sztuki romańskiej, były różne szkoły architektoniczne i szkoły miniatorskie.
W Polsce, w której istniało skromne budownictwo przedromańskie, styl romański pozostawił więcej zabytków, dość zróżnicowanych, bo przenoszono go z różnych środowisk zachodnich. Najbardziej znane, niektóre tylko z odkryć archeologicznych, to romańskie katedry w Poznaniu, Gnieźnie, Krakowie i Płocku, kościoły w Strzelnic ze słynnymi kolumnami, w Czerwińsku i Tumie pod Łęczycą z malowidłami ściennymi.
Cluny
Śmierć Ottona III w 1002 roku i Sylwestra III w 1003 roku osłabiły ideę uniwersalizmu, ale nie zahamowały rozwoju nauki i sztuki oraz wcześniejszego już nurtu reformy.
Reformatorska działalność miała dwa źródła, wewnętrznokościelny w klasztorze w Cluny i klasztorach lotaryńskich oraz w czynnikach oficjalnych, cesarskich i papieskich. Drugie źródło wytrysnęło z planów wzmocnienia władzy cesarskiej przez wzmocnienie Kościoła za pomocą reformy jego struktur i życia.
W nawiązaniu do postulatów synodu w Trosły (909) i karolińskiej reformy Benedykta z Aniane powstał (910) klasztor w Cluny, fundacji akwitańskiego księcia Wilhelma Pobożnego. Nadano mu wezwanie Apostołów Piotra i Pawła, on zaś zyskał od papieża Jana XI nie tylko zatwierdzenie fundacji, ale także uwolnienie od patronatu świeckiego i zwierzchniej władzy biskupa, poddanie zaś bezpośredniej jurysdykcji Stolicy Apostolskiej (egzempcja). W życiu zakonnym dano pierwszeństwo modlitwie i kontemplacji, co miało ułatwić stałe nieomal milczenie. Zrezygnowano z pracy fizycznej mnichów, wypełniając czas służbą Bożą, w której zwrócono szczególną uwagę na poprawność i piękno liturgii. Podstawą utrzymania były dobra ziemskie, pomnażane przez kolejnych ofiarodawców, gdy Cluny stało się sławnym klasztorem. Trzy główne czynniki przyczyniły się do jego rozkwitu: wierność regule, egzempcja i świątobliwi długo rządzący opaci, Bernon (910-927), Odon (927-942), Aymard (942-965), Majol (od 954 koadiutor, 965-994), Odilon (994-1049) i Hugon (1049-1109).
Opactwo w Cluny jako zespół architektoniczny wywarło wpływ na kształtowanie się romańskiej sztuki. Pierwszy kościół okazał się za szczupły, wzniesiono więc za opata Majola większy, by w następnym okresie zastąpić go monumentalną bazyliką z 5 nawami podłużnymi i dwoma poprzecznymi.
Kongregacja kluniacka
Wpływ przede wszystkim na życie Kościoła wywarło Cluny jako kongregacja zakonna. Jej początek dał przywilej Jana XI z 931 roku, na podstawie którego opat z Cluny posiadał zwierzchnią władzę nad klasztorami reformowanymi na wzór tego opactwa i korzystającymi z jego przywilejów oraz nad klasztorami, które w przyszłości przyłączą się do reformy. Do kongregacji włączono nowe klasztory, zakładane przez mnichów z Cluny. W ten sposób powstało pewne scentralizowanie klasztorów, nieznane dotąd w zakonie benedyktyńskim. Wyrazem tego scentralizowania były nie tylko zwyczaje, przejęte i zachowane według wzoru Cluny, ale także najwyższa władza opata i przeora generalnego z tego klasztoru. Przeor generalny zastępował opata, gdy ten przebywał poza Cluny. Centralizacja zachowała strukturę feudalną tego okresu, stąd określa się ją jako werdykalną. Niektóre opactwa zależały wprost od opata w Cluny, od nich zaś dalsze, aż do najniższego szczebla. Powstanie kapituły generalnej dokonało się dopiero w XII wieku.
Kongregacja rozwijała się szybko i za opata Hugona Wielkiego obejmowała około 1450 klasztorów, chociaż miała przeciwników wśród biskupów, niechętnych przyznanej jej klasztorom egzempcji. Nie obeszło się bez pism polemicznych i satyrycznych. Jedno z nich, Poemat dla króla Roberta,będące satyrą na zwyczaje kluniackie, wyszło spod pióra biskupa Adalberona z Laon (977-1030), gdy przebywał na dworze króla francuskiego, Roberta Pobożnego. Kongregacja zasłużyła się w drugiej połowie XII wieku szczególnie w ogólnokościelnej reformie gregoriańskiej.
Cluny było najważniejszym, ale nie jedynym ogniskiem reformy zakonnej. Kilka klasztorów w Lotaryngii i na terenie dzisiejszej Belgii samodzielnie podjęło reformę życia zakonnego. Reformatorami stali się Gerard z Brogue i Jan z Gorze. Klasztor w Gorze cieszył się protekcją Ottona I i Ottona II. Jego reforma objęła około 150 klasztorów w Niemczech i Lotaryngii. Nie przyjęły one egzempcji, były związane z biskupami i miały tym większy wpływ na duchowieństwo diecezjalne. Niejeden mnich został biskupem. Z tego kręgu wyszli tak wybitni ludzie, jak Brunon z To ul (papież Leon IX) i kard. Humbert z Moyenmoutier.
Kameduli
W Italii, na początku X wieku nie brakowało klasztorów żywotnych, dokonujących reformy swego wewnętrznego życia, jak Monte Cassino, Subiaco, Farfa, Cava, czy rzymski klasztor na Awentynie i klasztory w Kalabrii pod wpływem świętego Nila. Ich cechą znamienną było to, że zachowały tradycyjny model życia zakonnego. Znaleźli się wszakże mnisi, którym ten model nie wystarczał, szukali sposobu życia surowego, sięgali więc do przykładu pustelników albo do dosłownego zachowywania reguły świętego Benedykta. Propagatorem tego surowego kierunku życia zakonnego był wspomniany opat Nil z Kalabrii. Głównymi wszakże odnowicielami eremityzmu stali się święty Romuald (950-1027), święty JanGwalbert (990-1073) i święty Piotr Damiani (1007-1072). Romuald pochodził z zamożnej rodziny w Rawennie, ale został mnichem w klasztorze Sant-Apollinare w Classe koło rodzinnego miasta. Później oddalił się na pustkowie, aż wybrał pustelnię w Camaldoli, dokąd wkrótce przybyli uczniowie (kameduli). Zamieszkiwali oni pustelnie, a schodzili się tylko na określone modlitwy w kościele.
Jan Gwalbert z Florencji był mnichem kluniackim z San Miniato, dołączył się do pustelników w Camaldoli, a następnie utworzył osiedle pustelnicze w Vallombrosa o szczególnej surowości życia: całkowite zamknięcie w pustelni i stałe milczenie. Sprawami administracyjnymi zajmowali się bracia konwersi, którzy też prowadzili hospicjum dla podróżnych i gości.
Piotr Damiani z Rawenny obrał życie pustelnicze, był mnichem i przeorem w FonteAvellana, miał jednak szczególny wpływ na rozwój życia zakonnego przez swoje pisma.
Papieże tuskulańscy
Do działalności reformatorskiej w X wieku włączyły się synody we Francji, Niemczech i Italii. Były to jednak zjawiska sporadyczne i nie wystarczające. Większą aktywność miały one w Niemczech za Henryka II (1002-1024), monarchy pobożnego, ale zapatrzonego w średniowieczny ideał teokratycznej władzy królewskiej. W swoim kraju traktował Kościół jako integralną część państwa (kościół państwowy), obsadzał stanowiska biskupów i opatów według swej woli, brał od klasztorów świadczenia (servitium regale), miał jednak kontakty z wielkimi postaciami świata zakonnego i na synodach domagał się reformatorskich działań. Odnowił biskupstwo w Merseburgu i założył nowe w Bambergu (1007).
Wyprawił się do Italii, koronował się w Pawii, ale zajęty walkami wewnętrznymi w Niemczech, przez dłuższy czas wstrzymywał się od wyprawy do Rzymu i koronacji cesarskiej. Władzę więc w Rzymie zagarnął Jan Krescencjusz jako patrycjusz. Od 1012 roku hrabiowie z Tuskulum podporządkowali sobie kolejnych papieży, Jana XVII (1003), Jana XVIII (1003-1009) i Sergiusza IV (1009-1012), a po tym ostatnim wprowadzili na Stolicę Apostolską członka swego rodu, Teofilakta jako Benedykta VIII (1012-1024). Partia opozycyjna wybrała antypapieża Grzegorza VI (1012), który nie mógł utrzymać się w Rzymie, pospieszył więc do Henryka II o pomoc. Król niemiecki uznał wszakże wybór Benedykta i przybył do Rzymu z żoną Kunegundą na koronację cesarska (14.02.1014). W celu umocnienia swego panowania w północnej Italii, cesarz obsadzał Niemcami stolice biskupie, zaczynając od metropolitalnych w Akwilei i Rawennie. Papież, nie mogąc liczyć na pomoc cesarską, zorganizował Pizańczyków i Genueńczyków do walki z hiszpańskimi Maurami, doprowadził do zwycięstwa na morzu i uwolnienia Sardynii. Mniej szczęśliwie wspierał w południowej Italii powstańców przeciw bizantyjskiemu panowaniu. Zagrożony w Rzymie przez zwycięstwo Bizantyjczyków musiał prosić cesarza o pomoc, udał się więc osobiście (1018) do Niemiec, dokonał (1020) w Bambergu poświęcenia katedry i uzyskał od Henryka II potwierdzenie przywileju ottońskiego oraz nowe darowizny. Wyprawa cesarska do Italii nie przyniosła sukcesów, poza złamaniem ofensywy bizantyjskiej. Ważniejszy był synod w Pawii (1022), przed wyprawą na południe Italii. Na naleganie obecnego na nim papieża podjęto na nowo sprawę zabezpieczenia majątków kościelnych, aby zaś nie przechodziły drogą dziedziczenia na dzieci duchownych, zaostrzono wymagania co do celibatu, obowiązującego od subdiakonatu, i ustanowiono kary za jego niezachowanie.
Papież i cesarz zmarli w tym samym, 1024 roku. Henryk II pochowany w Bambergu, doznawał czci za osobistą pobożność, choć w walce z Polską sprzymierzył się z pogańskimi Lucicami. Papież Eugeniusz III ogłosił go świętym w 1146 roku.
Jan XIX (1024-1034), brat zmarłego papieża, wyniesiony na Stolicę Apostolską z stanu świeckiego, przyjął wszystkie święcenia w jednym dniu i mniej był zatroskany o wewnętrzne sprawy Kościoła. Z nowym królem niemieckim z dynastii salijskiej, Konradem II (1024-1039) podjął współdziałanie, koronował go (1027) na cesarza, ale nie miał większego wpływu na sprawy Kościoła w Niemczech i Lombardii. Konrad pracował zaś nad umocnieniem Kościoła państwowego, od biskupów ściągał świadczenia już przy obsadzaniu stolic, w czym widziano symonię. Popierał wszakże lotaryński ruch odnowy życia monastycznego. W Rzymie wsparł papieża Benedykta IX (1033-1048) przeciw zbuntowanemu miastu.
Benedykt IX (Teofilakt) był siostrzeńcem poprzedniego papieża i okazał się jednym z najmniej godnych ludzi na Stolicy Apostolskiej, jeżeli nawet uznaje się niektóre informacje o jego życiu za przesadzone, jak tę, że wybrano go nieprawnie jako 12-letniego chłopca. Po pierwszym buncie Rzymian powrócił do władzy, wsparty przez cesarza. Po drugim opuścił miasto, w którym wybrano (1045) papieżem Sylwestra III, dotychczas Jana biskupa z Sabiny. Wkrótce jednak odzyskał Rzym, lecz był gotowy abdykować, o ile uzyskałby rekompensatę za straty materialne. Gdy spełniono ten warunek i Benedykt abdykował, wybrano Grzegorza VI (1045-1046), archiprezbitera Jana Gracjana, ojca chrzestnego Benedykta. Zyskał on uznanie nawet w kołach reformatorskich, m. in. Piotra Damiani, póki nie rozeszła się wieść o rzekomej symonii. Król niemiecki, Henryk III, uznał także nowego papieża, później jednak, podczas wyprawy do Italii, powierzył sprawę synodowi w Sutri (1046), który orzekł depozycję Sylwestra III i Grzegorza VI, a synod rzymski, trzy dni później, depozycję Benedykta IX. Dyskusje trwają do dzisiaj, czy Grzegorz VI dopuścił się symonii i czy w Sutri dokonano jego depozycji, a może tylko przyjęto abdykację. Na polecenie króla niemieckiego wybrano nowym papieżem biskupa Sultgera z Bambergu, Klemensa II (1046-1047).
Papieże niemieccy
Henryk III, król niemiecki (1039-1056), był niewątpliwie najbardziej religijnym monarchą tego okresu, ale też najbardziej przejęty ideą władcy - pomazańca Bożego, odpowiedzialnego za cesarstwo i Kościół. Jego przekonanie o słuszności tej idei umacniała słabość papiestwa. Henryk dokonywał desygnacji biskupów i nadawał im urząd biskupi (inwestytura) nie tylko przez wręczenie pastorału, ale i pierścienia, choć był on symbolem zaślubin biskupa z jego Kościołem lokalnym. Decydował o sprawach klasztorów, szereg z nich wyjmując spod władzy biskupów oraz świeckich panów, a poddając je pod swoją bezpośrednią opiekę. Uważał to za korzystne dla nich, bo włączał je w nurt reformy, o którą zabiegał, mając bliskie kontakty z przywódcami zakonnej odnowy. Opata Hugona z Cluny wybrał na ojca chrzestnego swego syna, Henryka IV. Zdecydowanie odrzucał dary i świadczenia z okazji inwestytury biskupów i opatów, uznając je za symonię.
Na synodzie w Pawii (1046) przeprowadził wydanie powszechnego zakazu symonii, niewątpliwie w nawiązaniu do głośnej wówczas sprawy symonii Grzegorza VI. Biorąc też pod uwagę skandaliczną sprawę trzech papieży, wznowił dawne prawo Ottona I o udziale cesarza w wyborze papieża i doprowadził do wyboru na Stolicę Apostolską swoich kandydatów, biskupów niemieckich. Ściślej wiązał przez to papiestwo z cesarstwem, ale też lepiej zabezpieczał reformę. Papieżom nie wtrącał się w pełnienie ich urzędu kościelnego.
Od pierwszego papieża Niemca, Klemensa II, przyjął koronę cesarską na Boże Narodzenie 1046 roku i tytuł patrycjusza Rzymu. Wspólnie odbyli synod rzymski (5.01.1047), na którym obostrzono kary za symonię, wspólnie też wyprawili się do południowej Italii, by doprowadzić książąt normandzkich do uległości. Papież zmarł po powrocie do Rzymu.
Cesarzowi doradzano uznanie Grzegorza VI, ale polecił wybrać biskupa Poppona z Brixen, Damazego II (1047-1048), wszakże jego pontyfikat trwał zaledwie kilka miesięcy. Z Rzymu wysłano poselstwo do Henryka III, by wyraził zgodę na wybór arcybiskupa Halinarda z Lyonu. Kandydat odmówił, uzgodniono więc na sejmie w Wormacji (1048), że cesarskim kandydatem będzie biskup Brunon z Toul. Brunon, syn alzackiego hrabiego, spokrewniony z cesarzem, otrzymał biskupstwo (1026) w młodym wieku. Okazał się wybitnym biskupem, oddanym reformie Kościoła i państwa. Wybrany papieżem według woli Henryka III, przyjął imię Leona IX (1049-1054). Jego pontyfikat oznacza przezwyciężenie w pełni tragicznego kryzysu papiestwa, jest początkiem systematycznej reformy Kościoła na Zachodzie, prowadzonej przez papieży.
