Sobór w Konstancji (1414-1418)

Sobór w Konstancji przeszedł do historii jako największe zgromadzenie opiniotwórcze i ustawodawcze; przybyło nań ponoć około siedemdziesiąt tysięcy osób, włącznie z służbą różnej rangi. Na wniosek cesarza Zygmunta Luksemburczyka zwołał go papież Jan XXIII, jeden z trzech wówczas urzędujących.

Głównym tematem miało być przezwyciężenie trwającej od 1378 roku schizmy spowodowanej opowiadaniem się poszczególnych państw i krajów za którymś z papieży: Grzegorzem XII, Benedyktem XIII i wyżej wspomnianym Janem XXIII.

Nie mniej ważna była upragniona przez wielu reforma Kościoła, do której papieże okazywali się niezdolni, odwoływano się więc do soboru jako do ostatniej ostoi. Prowadziło to do rozwoju idei koncyliarystycznych i głoszenia wyższości soboru nad papieżem.

Pilną sprawą była też obrona czystości wiary wobec wystąpień Jana Wyclifa († 1384) i Jana Husa. Poglądy pierwszego sprowadzały się między innymi do spirytualistycznego rozumienia Kościoła. Składał się on, jego zdaniem, wyłącznie z «przeznaczonych»; odrzucał porządek kultyczny i sakramentalny. Poglądy Jana Husa niewiele miały wspólnego z jego nauką. Praski uczony występował przede wszystkim przeciwko nienasyconej chciwości i przeczącemu duchowi Ewangelii bogaceniu się duchowieństwa. Jednakże poglądy Jan Wyclifa oraz nawrót do starożytnych tez donatystycznych okazały się przydatne w ostrym przeciwstawianiu się nadużyciom hierarchii. Tragedia Jana Husa wiąże się jeszcze z antagonizmami narodowymi pomiędzy Czechami a Niemcami, które doprowadziły w 1409 roku do odejścia Niemców z Uniwersytetu Praskiego do Lipska, za co Niemcy winili Jana Husa.

Poza tym, każda delegacja przyjeżdżała ze swoimi sprawami, które miała nadzieję załatwić, jak na przykład Polacy konflikt z krzyżakami (9 XI 1414 Król Władysław Jagiełło i Wielki Książę Witold upoważnił delegatów na sobór do złożenia sprawy pokoju z krzyżakami w ręce papieża, cesarza i soboru). Trzon polskiej delegacji - w niektórych okresach wręcz kilkutysięcznej - tworzyli arcybiskup Mikołaj Trąba z Gniezna, Jakub z Korzwi Syrokomla zwany Kurdwanowskim, biskup płocki oraz Andrzej Łaskarz (Laskarys) z Gocławic, wybrany biskupem poznańskim. Akademię Krakowską reprezentował Paweł Włodkowic, a także Piotr Wolfram, jej absolwent, działający jednak raczej jako delegat królewski, a równocześnie zausznik dworu papieskiego. Na czele delegacji rycerzy stali Janusz z Tuliszkowa, Zawisza Czarny i Andrzej Balicki. Każdy z nich podróżował ze swoim dworem. Dwór Mikołaja Trąby liczył ponoć 250 osób2.

Uroczyste otwarcie odbyło się 5 listopada 1414 roku, choć delegaci przybywali do Konstancji jeszcze przez parę miesięcy. Z powodu ogromnej liczby uczestników zrezygnowano z głosowania przez poszczególnych delegatów, dzieląc ich na cztery nacje: angielską, włoską, francuską i niemiecką, do której należeli również Polacy, Czesi, Węgrzy, Szkoci i Skandynawowie. Później dołączono jeszcze nację hiszpańską. Kardynałowie obradowali razem na prawach nacji. Taki podział uczestników soboru pozbawił Włochów liczebnej przewagi, każda nacja dysponowała bowiem jednym głosem na sesji plenarnej, ustalonym na posiedzeniach nacji i przedstawianym jeszcze do dyskusji na kongregacjach generalnych.

Sobór potępił wybrane twierdzenia Jana Wiclefa (sesje 8; 15) oraz Jana Husa (sesja 15). Szczątki nieżyjącego już wówczas Wiclefa kazano ekshumować i rozrzucić. Jan Hus został spalony. Jego los podzielił także Hieronim z Pragi.

Lepszy los spotkał urzędujących równocześnie trzech papieży Benedykta XIII, Grzegorza XII i Jana XXIII. Sobór przezwyciężył papieską schizmę składając ich z urzędu oraz wybierając 11 listopada 1417 roku na 41 sesji nowego papieża Marcina V (Mansi 27, 1167n), który odtąd przewodniczył obradom; nie ma oczywistej zgody historyków, co do wartości sesji poprzedzających jego wybór.

Sobór zakończono «zgrzytem», jakim okazało się żądanie delegacji polskiej, by potępiono antypolską satyrę wynajętego przez krzyżaków Jana Falkenberga, pt. Satyra na herezje i inne nikczemności Polaków oraz ich króla Jagiełły. Polacy grozili ewentualnym odwołaniem się do następnego soboru powszechnego, jeśliby papież do ich żądania się nie przychylił. Marcin uznał to za nawrót do koncyliaryzmu.

Najważniejszym wydaniem tekstów tego soboru pozostaje wydanie Hardta z końca XVII wieku, za którym idzie Alberigo. Mansi daje jednak szerszy zbiór.

Sobór obradował na uroczystych sesjach, kongregacjach generalnych oraz kongregacjach nacji. Alberigo uwzględnił jedynie sesje, pomijając wiele z nich.