Historia Kościoła Katolicka Ks. prof. dr hab. Marian Banaszak
REFORMY I RENESANS KAROLIŃSKI
Karol Wielki uczynił Frankonię silnym państwem przez podbój sąsiednich krajów i przez reformę jej struktury. Na równej płaszczyźnie stawiał reformę administracji państwa i organizacji kościelnej. Wyrazem tego było posługiwanie się w dziele reformy i działalności wewnątrzpaństwowej monarszymi wysłannikami (missi), z których najczęściej jeden był świeckim, drugi duchownym, oraz rozpatrywanie spraw państwowych i kościelnych na wspólnych zjazdach - synodach. Najznakomitszym owocem reformatorskiej działalności Karola, uczonych na jego dworze i Kościoła, był rozwój nauki i kultury, nazwany renesansem karolińskim. Trwał on jeszcze za Ludwika Pobożnego (814-840), choć zaczął się już wówczas polityczny kryzys cesarstwa, który pogłębił się po roku 843.
Kapitularze Karola
Działalność prawodawczą swego ojca podjął Karol w drugim dziesięcioleciu rządów, po uporządkowaniu najważniejszych spraw politycznych, w tym także spraw Państwa Kościelnego. Nowe prawa ogłaszał w zarządzeniach, które dzielono na capita, z czego wzięła się łacińska nazwa zbioru zarządzeń, Capitulare. Zarządzenia przygotowywała komisja, potem przedkładano je na zjeździe, a ogłaszał monarcha ustnie. Jeżeli czynił to w sposób uroczysty, nazywano proklamację zarządzeń po łacinie admonitio. Spisywano je rzadko w formie urzędowego tekstu przez kancelarię, raczej okazyjnie dla praktycznych potrzeb urzędników. Jedynie zarządzenia dotyczące Kościoła miały moc uchwał synodu, odbywanego przez kler w ramach ogólnego zjazdu, i były od razu spisywane.
Pierwszy znany Kapitularz z Herstalu (779) miał służyć utrwaleniu pokoju w państwie, nakładał więc surowe kary za bandytyzm i rozbój, zakazywał tworzenia zaprzysiężonych związków, prywatnych zrzeszeń, nakazywał łagodzenie sporów przez pojednanie, ale ustalał także płacenie dziesięcin kościelnych.
Reformie Kościoła służyło przede wszystkim Upomnienie powszechne (Admonitio generalis), zredagowane przez Alkuina. Jest to jeden z trzech Kapitularzy opublikowanych w 789 roku. Wykorzystał on Zbiór dionizyjsko-hadrianowski prawa kościelnego, sporządzony w VI wieku przez Dionizego Małego (Dionysius Exiguus), a wręczony Karolowi w 774 roku przez papieża Hadriana. Zarządzono w nim ścisłe podporządkowanie biskupów metropolicie i związano z urzędem metropolity tytuł arcybiskupa, będący dotychczas najczęściej osobistą godnością. Metropolicie nakazano starać się w Rzymie w ciągu trzech miesięcy o paliusz, który z szarfy noszonej ongiś przez urzędników cesarskich stał się teraz oznaką władzy metropolitalnej. Bez paliusza nie mógł metropolita udzielać sakry biskupom swojej prowincji i wprowadzać ich w urząd. Inne uprawnienia metropolity, jak przyjmowanie apelacji od wyroku biskupów, były mniej uwzględnione.
Upomnienie wskazywało na rolę 10 przykazań Bożych jako fundamentu publicznego pokoju. Osobnym zaś zarządzeniem zobowiązano duchownych do głoszenia kazań o nich, podobnie jak o prawdach wiary. W liturgii zalecano stosować śpiew rzymski, powołując się na dawne wskazania Pepina. Księgi liturgiczne opracowali na nowo teologowie z dworu Karola, stosując rzymskie zasady. Na prośbę króla, papież Hadrian I darował Sakramentarz Gregoriański (785), który przepracował Alkuin (Sakramentarz Hadrianski). Podane w nim zasady liturgiczne zostały następnie przyjęte w całym Kościele Zachodnim.
W Upomnieniu ujawnia się szczególna troska monarchy o szkoły. Był to początek rozkwitu nauczania i nauki.
Renesans karoliński
W organizowaniu szkół ujawniła się wyraźnie zasada Karola, by tworzyć nowe, z wykorzystaniem wszystkiego, co w przeszłości było dobre. W dziedzinie nauki i kultury sięgano aż do antyku rzymskiego i greckiego, oczywiście na miarę swych możliwości i potrzeb. Jest to więc niewątpliwy renesans, ale o wiele skromniejszy niż sławne Odrodzenie XV wieku.
Szkoła pałacowa, wyrosła już wcześniej z grupy paziów, kształconych na dworze w rycerskim rzemiośle, nabrała za Karola Wielkiego charakteru szkoły o ściśle określonym programie nauczania.
W szkole pałacowej obowiązywały nauki wyzwolone (7 artes liberales), znane w systemie nauczania późnego antyku. Nacisk kładziono na trzy przedmioty I stopnia nauczania (trivium): gramatykę, retorykę i dialektykę, lecz nie zaniedbywano przedmiotów II stopnia (quadrivium): arytmetyki, geometrii, astronomii i muzyki. Odnowienie tych nauk miało służyć głównemu celowi: lepszemu zrozumieniu i wyjaśnianiu Pisma Świętego. Część uczniów przygotowywała się do stanu duchownego, część do pełnienia funkcji świeckich. Nauczyciele i uczniowie prowadzili życie wspólne, dlatego nie istniały ustalone godziny nauki.
Rodzaj akademii pod przewodnictwem monarchy tworzyli nauczyciele i wyróżniający się uczniowie, omawiając na spotkaniach problemy naukowe i opracowując poetyckie listy. W posiedzeniach naukowych brały udział kobiety, siostra króla i jego córki. Posługiwano się pseudonimami, które uwzględniały godność osób. Karol Wielki występował więc jako król Dawid, a najznakomitszy duchowny frankoński, arcybiskup Kolonii i arcykapelan królewski, Hildebald - jako Aaron. Inni nosili imiona osób biblijnych, patriarchów życia zakonnego, bądź poetów i pisarzy antyku - Homera, Flaccusa, Naso.
Trzecią grupę ludzi wykształconych stanowili duchowni pełniący funkcje kapelanów i sekretarzy królewskich (capella). Przyjmowano do niej ludzi po ukończeniu nauki.
Uczeni
Zasługą Karola było sprowadzenie na dwór uczonych z wszystkich stron królestwa, a nawet spoza jego granic. Alkuin, najwybitniejszy uczony tego okresu przybył z Anglii, gdzie przez wiele lat był kierownikiem szkoły katedralnej w Yorku. W latach 782-796 pełnił obowiązki kierownika szkoły pałacowej Karola Wielkiego, a potem został opatem w Tours, gdzie doprowadził do rozkwitu szkołę klasztorną i zorganizował wzorcowe skryptorium. W twórczości pisarskiej najczęściej posługiwał się formą dialogów. Pisał podręczniki do siedmiu sztuk wyzwolonych, komentarze biblijne, rozprawy teologiczne i dzieła liturgiczne, żywoty świętych i utwory poetyckie. Zajął się krytycznym opracowaniem tekstu PismaŚwiętego. Pod jego wpływem przyjął Karol Wielki teokratyczną interpretację władzy królewskiej i pogląd, że z woli Boskiej jest przywódcą ludów chrześcijańskich.
Uczniowie Alkuina, sprowadzeni z Anglii lub wykształceni w Frankonii, byli nauczycielami w szkole pałacowej lub pełnili ważne funkcje w państwie i Kościele. Do najwybitniejszych należy Arno, arcybiskup z Salzburga, Adalhard opat z Korbei, krewny i zaufany doradca Karola, Amalar arcybiskup z Trewiru, Dungal, Iryjczyk z pochodzenia, mnich w opactwie Saint-Denis, słynny z wiedzy astronomicznej, Einhard sekretarz i biograf Karola, RabanMaur autor Martyrologium, do którego wpisał Alkuina jako świętego, oraz Teodulf, z pochodzenia Got, biskup w Orleanie, najważniejsza osobistość obok Alkuina w kręgu uczonych i dostojników Karola Wielkiego.
Uczonymi z Italii byli Fardulf Lombardczyk, gramatycy Paulin i Piotr z Pizy oraz historyk Paweł Diakon.
Dziełem tych uczonych było odnowieniełaciny we Frankonii, która uprawiana w angielskich klasztorach wzorowała się na Biblii i Ojcach Kościoła. Spowodowało to rychłe zamknięcie łaciny w kręgu Kościoła, szkół i ludzi wykształconych, a oddzielenie jej od codziennego języka romańskiego.
Reformą objęto także ortografię i pismo, które znane do dzisiaj jako minuskuła karolińska, było bardziej czytelne niż kursywa, rzymska, czy pisma szczepowe. W trosce o czystość mowy usuwano z niej wszelkie wulgaryzmy.
Skryptoria pałacowe, katedralne i klasztorne, przepisywały wiele dzieł autorów klasycznych. Korzystali z nich karolińscy uczeni, ale panowała zasada, że antyczne pisma świeckie muszą być podporządkowane mądrości Bożej.
Ośrodki i szkoły
Najwybitniejszym ośrodkiem renesansu był dwór Karola Wielkiego. Jego ojciec upodobał sobie na rezydencję Akwizgran (Aachen) i uczynił z niego centrum życia intelektualnego i religijnego. Z dworu cesarskiego rozchodzili się uczeni po całym państwie. Rozkwit nauki i kultury objął więc szerokie kręgi, zwłaszcza za Ludwika Pobożnego i jego synów, którzy uczynili ich ośrodkami także swoje dwory w Pawii (Lombardia) i Poitiers (Akwitania).
Naukę uprawiano w szkołach katedralnych i klasztornych, a nawet w parafialnych, które znane już w VI wieku, stają się teraz coraz częstsze.
Jedna z najbardziej rozwiniętych szkół katedralnych znajdowała się w Lyonie. Wyszli z niej uczeni Agobard i Florus, którzy walczyli o wolność wyboru, biskupów i czystość liturgii, dopuszczając w niej tylko biblijne teksty modlitw.
Szkoła katedralna w Metzu przez działalność biskupa Amalarego umocniła swą pozycję najznakomitszego ośrodka liturgicznego w Frakonii, posiadaną od czasów Chrodeganga. Amalary zastosował w wyjaśnianiu liturgii metodę alegorii. Starał się więc ująć Mszę świętą w udramatyzowaną akcję. Swoimi dziełami, zwłaszcza Oobowiązkach kościelnych, wywarł duży wpływ na rozwój liturgicznej symboliki średniowiecznej.
Wśród szkół klasztornych wyróżniały się szkoły w Tours, Saint-Denis pod Paryżem, Fuldzie i Korbei. W Tours zasłużył się co do jej rozwoju Alkuin, gdy został tam opatem, w Saint-Denis arcykapelan królewski Hilduin, zajmujący się osobiście studium języka greckiego i przekładem pism Dionizego Areopagity. Do rozkwitu szkoły w Fuldzie, zajmującej za Ludwika Pobożnego pierwsze miejsce, przyczynili się dwaj opaci, Eigil (818-822) i Raban Maur (822-842). W Korbei działał Paschazjusz Radbert, który traktatem O Ciele i Krwi Chrystusa rozpoczął spór o Eucharystię.
Raban Maur, z pochodzenia Frank urodzony w Moguncji, troszczył się nie tylko o szkołę klasztorną, ale jako znakomity znawca starochrześcijańskiej literatury zasłynął pismami z dziedziny nauk wyzwolonych i teologii, zapoczątkował też w Niemczech rozkwit piśmiennictwa, dzięki czemu uzyskał przydomek Nauczyciela Niemiec (Praeceptor Germaniae).
W szkołach parafialnych uczono czytania, pisania i rachowania oraz udzielano wiadomości katechetycznych. Upomnienie powszechne z 789 roku nakazywało duchownym uczyć wiernych i wyjaśniać im Ojcze nasz i Wierzę w Boga.
Spory teologiczne
W czasach Karola Wielkiego spory nie były wynikiem rozwoju nauk teologicznych we Frankonii, ale miały swe źródło w wydarzeniach poza jej granicami.
Znany już specyficzny pogląd teologów frankońskich na cześć obrazów, ujawniony w Księgach karolińskich, został wywołany niedokładnym zrozumieniem uchwał soboru nicejskiego drugiego.
Za Ludwika Pobożnego włączyli się oni w drugą fazę ikonoklazmu na Wschodzie. Synod paryski (825) odczytał akta soboru nicejskiego, korespondencję papieża Hadriana I oraz Księgi karolińskie i pozostał przy poglądzie z czasów Karola Wielkiego. Swoje stanowisko określił w piśmie do Bizancjum, lecz nie wysłał go dla nieznanych nam przyczyn.
Teologowie frankońscy następnej generacji zajęli się zbijaniem zarzutów Kościoła na Wschodzie przeciw łacinnikom po synodzie konstantynopolitańskim w 867 roku, gdy potępiono i ekskomunikowano papieża Mikołaja I. Oprócz synodu w Worms (868), uczynili to dwaj uczeni w głośnych wówczas dziełach: Ratram z Korbei w traktacie Przeciw zarzutom Greków i Eneasz z Paryża w rozprawie Przeciw Grekom. Zajęli się w nich głównie teologicznym zagadnieniem Filioque oraz obroną prymatu papieskiego.
Spór o adopcjanizm został wywołany formułą, którą posłużył się synod hiszpański w Sewilli (785) pod przewodnictwem arcybiskupa Elipanda z Toledo. Według niej, Chrystus jako człowiek jest adoptowanym synem Bożym, choć z racji bóstwa został zrodzonym przez Boga Ojca. Możliwe, że Elipand i biskup Feliks z Urgel propagowali tę formułę ze względu na przebywanie wśród mahometan, dla których określenie Chrystusa jako Boga-Człowieka było kamieniem obrazy. Przeciw niej wystąpili niektórzy teologowie z Asturii i wciągnęli do dyskusji najwybitniejszych teologów frankońskich, jak Alkuin, Paulin z Akwilei, Benedykt z Aniane i Agobard z Lyonu. Ich wywody doprowadziły do potępienia adopcjanizmu przez papieża Hadriana i synod w Frankfurcie (794). Potępienie ponowił papież Leon III i synod rzymski (798). Najtrudniej było przekonać biskupa Feliksa z Urgel, którego też Karol Wielki osadził na wygnaniu w Lyonie.
Pochodzenie Ducha Świętego od Ojca było stwierdzone w nicejsko-konstantynopolskim wyznaniu wiary. Synod hiszpański w Toledo już w 589 roku dodał, że Duch Święty pochodzi i od Syna (Filioque), by odciąć się wówczas od arianizmu. We Frankonii posłużono się tą formułą i od Syna w dyskusji z Elipandem. Biskup Teodulf dał jej teologiczne wyjaśnienie, które nie zadowoliło papieża Hadriana I. Mimo tego przyjął Filioque synod w Cividale (796) pod przewodnictwem Paulina z Akwilei i formuła ta stopniowo stała się powszechna na Zachodzie. Później odgrywała wielką rolę w sporach teologicznych miedzy Kościołem wschodnim i zachodnim.
Eucharystia i predestynacja stanowiły zagadnienia najbardziej dyskusyjne w szczytowym etapie rozwoju teologii okresu karolińskiego.
Bodźcem do prowadzenia w małym kręgu teologów dyskusji o Eucharystii stało się wystąpienie biskupa Amalarego z Metzu, który w 821 roku dał objaśnienia Mszy świętej i podkreślił obecność w Eucharystii Ciała Pana Jezusa, rozumianego potrójnie, jako Ciało narodzone z Maryi, dało uwielbione przez zmartwychwstanie i Ciało mistyczne (Kościół - wspólnota żywych i umarłych). Tę konkretyzację tajemnicy eucharystycznej zwalczał Florus i potępił synod w Quierzy (838). Zagadnienie starał się wyjaśnić także Paschazjusz Radbert w rozprawie OCiele i Krwi Pana. Korzystając z teologii augustiańskiej utożsamiał Eucharystię z Ciałem Chrystusa zrodzonym z Maryi, a ofiarę mszy św. przyjmował jako rzeczywiste powtórzenie Ofiary krzyżowej. Sprzeciw Rąbana Maura poparł mnich Gottszalk, który w Eucharystii widział jako rzeczywistość siłę Bożą, a zaprzeczał realnemu powtarzaniu we mszy świętej Ofiary krzyżowej. Z poglądami Gottschalka solidaryzował się Ratramn, według którego Eucharystia jest znakiem mocyChrystusa, podobnie jak w wodzie chrztu jest rzeczywista siła Ducha Świętego. Kontrowersje te odżyły w XI wieku.
Predestynację uczynił zagadnieniem spornym mnich Gottszalk, który zainteresował się nią chyba częściowo z racji swego bujnego życia, głównie jednak przez interpretację nauki świętego Augustyna. Syn grafa saskiego, oddany do klasztoru jako dziecko (oblat), niezadowolony z życia mniszego, zwolniony później z ślubów oblacji i wyświęcony na kapłana w 834 roku w klasztorze w Orbais (diecezja Soissons), musiał bronić swej nauki na synodzie mogunckim (848), na którym uznano go za heretyka z powodu nauczania o ograniczonym zbawieniu wybranych i przeznaczeniu Bożym innych ludzi na potępienie. Uznany za mnicha włóczęgę, został wychłostany i odesłany do Orbais. Kiedy na synodzie w Quierzy, rok później, odmówił ponownie odwołania błędów, jeszcze raz ukarano go chłostą, nałożono mu obowiązek wiecznego milczenia i zamknięto w klasztorze Hautvillers (diecezja Reims). Arcybiskup Hinkmar z Reims wystąpił w niewielkiej rozprawie przeciw twierdzeniom Gottschalka, co rozpowszechniło dyskusję i przyczyniło się do powstania kilku traktatów o predestynacji. Pośrednictwo papieża Mikołaja I nie zakończyło dyskusji, owocem której było uwzględnienie oprócz augustiańskiej nauki także poglądów greckich Ojców Kościoła. Śmierć papieża i Gottszalka (867, 870) osłabiło zainteresowanie zagadnieniem predestynacji, aż do jego zaniku w polemikach.
Jan Szkot z Eriugena
Teolog ten brał udział w dyskusjach o predestynacji, ale jego wpływ na rozwój nauki teologicznej zaznaczał się w kilku dziedzinach. Pochodził z Irlandii (ur. 810), kierował (od 840) szkołą pałacową na dworze Karola Łysego, a na polecenie Hinkmara z Reims zajął się zagadnieniem predestynacji. Uwzględnił w tej kwestii naukę greckich Ojców Kościoła, dając przekłady ich dzieł i komentarze do nich. W swoim głównym dziele Onaturze podał całokształt nauki chrześcijańskiej, opracowanej w oparciu o filozofię neoplatońską. Z tłumaczeń najważniejsze dotyczyły dzieł Pseudo-Dionizego Areopagity i Maksyma Wyznawcy. Udostępnienie ich dorobku i myśli uczonym średniowiecza stanowi o wielkim znaczeniu Eriugeny w dziejach nauki. Był jednak potępiony na synodach, w Walencji (855) i Langres (859), za odrzucenie predestynacji, a w XIII wieku za rzekomy panteizm w swoim głównym dziele. Nieznajomość patrystyki greckiej na Zachodzie sprawiła, że źle rozumiano jego system, w którym przedstawił stworzenie świata przez Boga za pomocą Idei i ich powrót do Boga za pośrednictwem Chrystusa. Dopatrywano się więc w tym panteizmu i racjonalizmu.
Reformator Benedykt z Aniane (750-821)
Działalność tego reformatora życia zakonnego i kościelnego przypada na czasy Karola Wielkiego i Ludwika Pobożnego. Gdy Ludwik został królem Akwitanii, stał się jego doradcą i wywierał decydujący wpływ na sprawy kościelne, a nawet państwowe.
Syn komesa z Maguelone w północnej Francji, który był Gotem z pochodzenia, ale na służbie frankońskiej, nosił gockie imię Witiza, zamienione na Benedykt dopiero w klasztorze. Do służby państwowej przygotował się na dworze Pepina, brał udział w wyprawach włoskich Karola Wielkiego, ale niespodziewana śmierć brata skłoniła go do obrania życia mniszego. W 780 roku wstąpił do klasztoru Saint-Seine koło Dijon i zajmował się tam studiowaniem reguł zakonnych, wschodnich, greckich i łacińskich. Wybrany opatem nie zdołał wcielić w życie swego zamierzenia, by wrócić do pełnej reguły benedyktyńskiej, przeniósł się więc do posiadłości ojcowskiej w Aniane i założył nowy klasztor w 785 roku, najpierw według reguły Pachomiusza i Bazylego, a gdy to odstraszało nowicjuszy, według reguły benedyktyńskiej. Szybko wówczas wzrastała liczba uczniów, zyskał także rozgłos i poparcie u ludzi wpływowych, którzy na wzór Aniane zakładali nowe klasztory lub reformowali dawne. Pomocą były Jego dzieła, zbiór reguł (Kodeks reguł) i komentarz do reguły benedyktyńskiej (Konkordancja reguł). Pod ich wpływem przywracano pierwotną regułę benedyktyńską w coraz większej liczbie klasztorów. Zajął się tym również wielki synod reformistyczny w Aachen (816).
Synod nakazał mnichom we wszystkich klasztorach jedność reguły i zachowanie reguły benedyktyńskiej. Jego uchwały, ujęte w Kapitularz mniszy, zredagowany przez Benedykta z Aniane i uzupełniony nowymi przepisami, dawały pierwszeństwo służbie Bożej przed pracą ręczną, dokładnie określały wspólne modlitwy, wprowadzały surowsze posty i obostrzyły wymagania ascetyczne, żądały zastosowania ścisłej klauzury, wzmogły wewnętrzną i zewnętrzną kontrolę życia w klasztorach. Kontrolę z zewnątrz powierzono inspektorom generalnym. Benedykt z Aniane już od dawna posiadał od Ludwika Pobożnego uprawnienia generalnego przełożonego wszystkich klasztorów, najpierw w Akwitanii, potem w całym cesarstwie.
Wzorem miał być klasztor w Kornelimunster ufundowany przez cesarza w 815 roku.
Reforma zakonnego życia tylko w niektórych dziedzinach ostała się po śmierci jej inspiratora, Benedykta z Aniane. Wielu uważało, że odeszła za bardzo od pierwotnej reguły benedyktyńskiej.
Synod w 816 roku w Aachen ustalił nowe zasady życia kleru, zwłaszcza co do prowadzenia życia wspólnego przy kościołach biskupich. W ten sposób utrwalił i rozpowszechnił instytucję kanoników, których obowiązywało wspólne mieszkanie i posiłki, mogli zaś posiadać prywatną własność. Nakazano im stosowanie liturgii rzymskiej.
Reformy Ludwika Pobożnego
Na wzór Karola Wielkiego prowadził Ludwik Pobożny reformę państwa i Kościoła. W pierwszym zakresie działania był mniej szczęśliwy od ojca, zwłaszcza gdy dopuścił synów w 817 roku do współrządzenia. Najstarszy
Lotar został zwoli Bożej wybrany i koronowany na współcesarza, Pepin otrzymał godność króla Akwitanii, Ludwik II - króla Bawarii, co stało się źródłem konfliktów między nimi a ojcem, choć podkreślano jako nakaz Boży jedność cesarstwa i starano się w następnych latach wyeksponować godność cesarską. Gdy czyniono to w 818 roku na zjeździe w Aachen, uznano cesarza za Bożego pomocnika (adiutor Dei), do którego obowiązków należą sprawy kościelne i państwowe, spełniane względem ludu chrześcijańskiego, składającego się z trzech stanów, duchownego, mniszego i świeckiego.
Dokonując reformy kościelnej pozostawiono biskupstwom i opactwom z królewskiej fundacji prawo wyboru, a cesarzowi prawo konsensu, z czym łączyło się badanie ważności elekcji. Określono świadczenia biskupów i opatów względem państwa. Biskupi byli zobowiązani do udziału w zjazdach, pełnienia funkcji cesarskich wysłańców (missi), przyjmowania cesarza i jego wysłańców w podróży po kraju. Opactwa podzielono na trzy grupy co do świadczeń. Pierwszą obowiązywał udział w wyprawach wojennych, roczne dary i modlitwy o pomyślność cesarza, drugą - dary i modlitwy, trzecią - tylko modlitwy. Udział w wyprawach i przyjmowanie cesarza z orszakiem, nieraz bardzo licznym, stanowiły ciężkie świadczenia. Chcąc uniknąć strat dla klasztorów, wprowadzono podział fundacji opactwa, podobnie jak biskupstwa, na majątek opata i opactwa, biskupa i biskupstwa. Świadczenia złączono z majątkiem opata i biskupa. Podział utrzymał się na całe stulecia. Majątki opactwa i biskupstwa służyły wewnętrznym potrzebom Kościoła, ale ułatwiły też wznoszenie monumentalnych dzieł architektonicznych - katedr i klasztorów.
Niższy kler miał także zapewnione odpowiednie warunki społeczne i ekonomiczne, na podstawie Kapitularza z 818 roku. Wprowadzono trzy zasadnicze reguły: przy każdym kościele musi być co najmniej jeden duchowny, zakazuje się udzielać święceń niewolnemu, wymaga się minimum materialnych środków do życia, zwolnionych od świadczeń. W zamian za to duchowny był zobowiązany do oddania się całkowicie pełnieniu religijnej posługi. Początkowo objęto tymi regułami kościoły prywatne, szybko jednak rozciągnięto je na wszystkie kościoły parafialne.
Prawodawcza działalność Ludwika Pobożnego ustała zasadniczo w 821 roku. Kiedy opublikował w 825 roku Upomnienie do wszystkich stanów królestwa, rozwinął dawniejsze założenia. Nowością było przeprowadzenie analogii między władzą cesarską, nazwaną ministerium, a urzędem biskupim, oraz podkreślenie, że wszyscy dygnitarze mają udział w cesarskimministerium i są zobowiązani do wzajemnego sobie pomagania.
Konstytucja rzymska
Po wznowieniu cesarstwa, pierwszy wybór papieża odbył się, gdy zmarł Leon III (12.06.816). Wybrano wówczas Stefana V (816-817), który ograniczył się do zwykłego zawiadomienia Ludwika Pobożnego o objęciu Stolicy Apostolskiej. Cesarz nie włączając się zbytnio w sprawy Państwa Kościelnego już za Leona III, nie zgłaszał teraz swego prawa do zatwierdzenia wyboru papieża, przyjął natomiast propozycję osobistego spotkania dla umocnienia, pokoju i jedności Kościoła. Odbyło się w Reims, gdzie papież podczas nabożeństwa w katedrze jeszcze raz namaścił i koronował Ludwika oraz jego drugą żonę Irmingerdę. Cesarz widział w ponowionej koronacji środek do umocnienia swej godności. Podczas wspólnych obrad odnowiono pakt przyjaźni i uzgodniono powrót do Italii przeciwników Leona III z wygnania we Frankonii.
Dalszym rezultatem tych obrad były niewątpliwie przywileje, nadane (24.01.817) Kościołowi rzymskiemu: wolność wyboru papieża i samodzielność Państwa Kościelnego w administracji i sądownictwie. Cesarz życzył sobie jedynie zawiadomienia o wyborze, po przyjęciu sakry przez papieża. Gdy w dniu wydania przywileju zmarł Stefan V, jego następcę Paschalisa I (817-824) wybrano według nowej ordynacji.
Prawo cesarskie w Rzymie zaczął ponownie egzekwować Lotar, syn Ludwika Pobożnego, powołany na współregenta cesarstwa w 817 roku. Wysłany do Italii w 822 roku, mający za doradcę opata Walę, dobrze znającego stosunki w tym kraju, starał się doprowadzić do ujednolicenia praw Lombardii z karolińskimi i włączenia jej w system szkolny cesarstwa. Zaproszony przez papieża Paschalisa I, przybył do Rzymu na Wielkanoc 823 roku, przyjął namaszczenie i koronację na współcesarza, podjął też starania o uporządkowanie spraw Państwa Kościelnego ku niezadowoleniu papieża. Gdy opuścił miasto, zamordowano dwóch papieskich urzędników rzekomo za to, że byli ulegli we wszystkim i zbyt wierni Lotarowi. Ludwik wyznaczył komisję do zbadania sprawy, papież jednak uprzedził działalność komisji złożeniem przysięgi oczyszczającej i powołał się na to, że zabici byli skazani za zdradę.
Rzym nie był spokojny. Na pogrzebie Paschalisa I doszło już do rozruchów, a wybór upłynął pod znakiem walk stronnictw. Partia szlachecka profrankońska przeprowadziła ostatecznie wybór swego kandydata Eugeniusza II (824-827). Cesarz postanowił jednak na przyszłość zabezpieczyć swe wpływy, prawdopodobnie z namowy Lotara, który też 11 listopada 824 roku wydał Konstytucje rzymską. Zezwolono w niej na powrót do Rzymu i restytucję dla wszystkich poprzednio prześladowanych z racji politycznych. Dokładnie ustalono liczbę i nazwy wszystkich urzędów i sędziów. Poddano ich kontroli dwóch wysłańców (missi), Jednego wyznaczonego przez papieża i drugiego przez cesarza, obu zobowiązanych do przedkładania co roku cesarzowi sprawozdania. Zaznaczono, że zachowuje się zwyczaj kanoniczny co do wyboru papieża. Elekt wszakże przed przyjęciem święceń zobowiązany jest złożyć przysięgę, jak to uczynił Eugeniusz II, że zachowa Konstytucję.
Lotar uzupełnił ostatnie artykuły w 844 roku postanowieniem, że do wyboru papieża można przystąpić po uzyskaniu na jego rozpoczęcie zgody cesarskiej (iussio) i sam wybór musi być przeprowadzony wobec wysłanników cesarza.
Konstytucję zastosowano w 827 roku przy wyborze Walentyna, który zmarł po kilku tygodniach oraz przy wyborze Grzegorza IV (827-844). Spory Ludwika z synami o podział władzy w cesarstwie osłabiły jej autorytet w Rzymie.
Opozycja Wali
Opat z Korbei, krewny cesarza, stał się przywódcą opozycji z powodów politycznych. Publicznie w 828 roku na zjeździe w Aachen wypowiedziała ona swe skargi na sposób rządzenia krajem. Wala krytykował nie tylko dwór monarszy, ale i kler za brak karności i duszpasterską bierność. Występował przeciw niedozwolonemu, według niego, zmieszaniu się dziedzin, religijnej i świeckiej. Widział w Kościele drugą rzeczpospolitą (altera res publica), obok państwa, opierającą się na sakramentach i kierowaną przez biskupów. Majątki kościelne uważał za oddane przez Boga klerowi lenna, do których jedynie Chrystus ma prawo. Postulował, by Kościół prowadził własne życie w ramach prawa kanonicznego i składał z niego sprawozdanie co roku na synodach prowincjonalnych.
Poglądy na sprawy kościelne i państwowe, wyrażone w piśmie Wali Prooemium (818) i Admonitio (825) zaatakowali prawie wszyscy, ale sprawiły duże wrażenie. Ludwik zarządził odbywanie sądów co tydzień i ogłosił zwołanie czterech synodów, w Paryżu, Lyonie, Tuluzie i Moguncji, w celu określenia stanu państwa i Kościoła. Według zachowanych akt synodu paryskiego, cesarzowi przyznano prawo do ustanawiania biskupów i opatów, ale wezwano go do starannego dobierania kandydatów na urzędy biskupie, podobnie jak na urzędy świeckie.
Sprawy rodzinne cesarza, faworyzowanie drugiej żony Judyty i jej braci, potem Karola, syna z tego małżeństwa, wywołały bunt starszych synów, Lotara, Pepina i Ludwika. Wpływowy arcybiskup Agobard z Lyonu napisał manifest w ich interesie. Lotar szukał poparcia Grzegorza IV, który w 833 roku podjął się osobistej interwencji dla pokoju i zgody. Wywołało to sprzeciw biskupów z otoczenia cesarza, którzy uznając papieża za stronnika synów cesarskich, przypomnieli mu przysięgę wierności względem Ludwika. Wala wszakże zwrócił uwagę, że papież jest sędzią i nie może być sądzony. Grzegorz IV oświadczył, że przybywa nie jako czyjś stronnik, ale jako pośrednik pokoju, a przysięga wierności z tym nie koliduje, co więcej zobowiązuje do oponowania cesarzowi, jeżeli narusza jedność Kościoła i państwa. Przez zdradę części swego wojska, gdy obie strony stały pod Colmar gotowe do walki, Ludwik został zmuszony do przyjęcia woli synów, którzy między siebie podzielili cesarstwo, wykluczając od władzy Karola. Zamknięto go jako mnicha w klasztorze w Prum.
Ludwik uznał swe błędy i poddał się pokucie. Zdołał jednak po roku powrócić do władzy, opozycja jednak trwała, nawet po śmierci Wali w 836 roku. Cesarz zmarł 20 czerwca 840 roku na wyspie na Renie koło Ingelheim.
