Historia Kościoła Katolicka Ks. prof. dr hab. Marian Banaszak
ZAKONY REFORMATORSKIE
W XI wieku występuje znaczne zróżnicowanie życia zakonnego. Jest to wynik ogólnego ruchu reformy gregoriańskiej, ale także wewnętrznych tendencji wśród mnichów i duchownych, by zahamować proces bogacenia się klasztorów i zerwać z zależnością feudalną. W klasztorze bowiem istniała służba, ludność robocza, chłopi płacący czynsze i wasale. Hasłem zmiany był nawrót do życia Kościoła z czasów apostolskich, opartego na Ewangelii (Ecciesia apostolica et evangelica). Chcąc to realizować, jedni udawali się do eremów, inni tworzyli nowe wspólnoty, a jeszcze inni, na wzór Chrystusa i Apostołów, wędrowali z miejsca na miejsce, by głosić Królestwo Boże. Wędrowni kaznodzieje zdobywają wielkie wpływy na ludzi, jak świadczy działalność Piotra dâAmiens w głoszeniu krucjaty, ale jest to kaznodziejstwo nieuporządkowane, uciążliwe dla Kościoła, czasem niebezpieczne. Premonstratensi uczynią programowe kaznodziejstwo swoim zadaniem. Napływ do klasztorów był wielki wskutek ogólnego ożywienia ducha religijnego, ale również ze względu na wzrost liczby ludności.
Kongregacja w Hirsau
Reforma objęła także istniejące klasztory benedyktyńskie, które za przykładem Cluny tworzą kongregacje. Jedną z najwybitniejszych stała się Kongregacja w Hirsau, która powstała w tym klasztorze zreformowanym (1069) przez wybitnego opata Wilhelma (zm. 1091, święty). Opat uzyskał od Grzegorza VII bullę protekcyjną, wprowadził kluniackie zwyczaje, rozwinął instytucję braci konwersów do wykonywania prac fizycznych, a nawet utworzył grupy mężczyzn i kobiet, pozostających w swoich rodzinach i środowiskach, ale uprawiających ascezę i odbywających praktyki religijne pod kierownictwem mnichów.
Z klasztoru w Hirsau wzięły początek 22 fundacje zakonne, na jego zaś wzór przeprowadziło reformę 68 dawniejszych klasztorów.
Kongregacja rozpowszechniła się w Niemczech, gdzie stała się jednym z filarów reformy gregoriańskiej i w nauczaniu zwalczała antypapieża Klemensa III.
Cystersi
Opat Robert z Molesme (zm. 1108), benedyktyn, nie tylko był niezadowolony z poziomu życia w zamożnych klasztorach, przez które przeszedł, ale pragnął zastosować w pełni regułę benedyktyńską w surowych warunkach życia eremickiego. Poszedł więc w 1098 roku z 20 podobnie myślącymi zakonnikami na pustkowie Citeaux (Cistercium) koło Dijon, lecz po roku musiał wrócić do klasztoru w Molesme na naleganie legata papieskiego, pozostali natomiast jego uczniowie. Ich opat Alberyk (1099-1109), w dążeniu do surowego przestrzegania reguły, wprowadził zmiany w dotychczasowym sposobie życia. Jeszcze więcej zmian dokonał kolejny opat, Stefan Harding (1109-1130), Anglik z pochodzenia, w statutach Charta caritatis (1118) zatwierdzonych w następnym roku przez papieża Kaliksta II. W ten sposób cystersi stali się nowym zakonem. Od benedyktynów różnili się tańszym strojem z nie-farbowanej wełny, szarym, później białym, zachowując tylko czarny szkaplerz na habicie. Ich ideałem było ubóstwo, posunięte do najdalszych granic. Zrezygnowano więc z wielkich własności ziemskich z poddanymi, z czynszów i świadczeń. Przyjęto za podstawę utrzymania mnichów ich pracę na roli, którą wykonując jako służbę Bożą, udoskonalali, przez co wnieśli znaczny wkład w kulturę agrarną Europy. W życiu klasztornym powrócono do prostej liturgii i wznoszono ubogie kościoły, bez wież, kosztownych sprzętów i ozdób.
Surowość życia wstrzymała początkowo napływ kandydatów. Wkrótce jednak zaczął się rozwój cystersów, o którym zadecydowały trzy czynniki: położenie klasztoru w Burgundii, w której istniała silna opozycja wobec bogatego Cluny i jego Kongregacji, wstąpienie do cystersów (1113) jednego z najwybitniejszych ludzi tej epoki Bernarda z Clairvaux oraz umiarkowany centralizm ustrojowy nowego zakonu. W latach 1113-1115 powstały cztery dalsze klasztory, uznane potem za protoopactwa, w La Ferté, Pontigny, Clairvaux i Morimond. Najwyższą władzą ustawodawczą i sądowniczą była kapituła generalna, odprawiana co roku w Citeaux. Wizytację przeprowadzali opaci pięciu najstarszych klasztorów. Wizytowali oni klasztory swojej filiacji, czyli te, które wzięły początek z ich opactwa.
Klasztory cysterskie pojawiły się szybko w Italii (1120), Niemczech (1123), Anglii (1128) i Hiszpanii (1132). W roku śmierci Bernarda z Clairvaux (1153) istniało 350 opactw, z których on sam założył 66. Do Polski przybyli cystersi w 1140 roku z opactwa Morimond i osiedli najpierw w Brzeźnicy (Jędrzejów) z fundacji biskupa wrocławskiego Jana Gryfity, następnie w Łeknie (1143) z fundacji Zbiluta z rodu Pałuków. W Polsce powstało do końca XII wieku dziewięć klasztorów cysterskich.
Bernard z Clairvaux
Zakon cysterski wydał w XII i XIII wieku wielu świętych, ale żaden nie przewyższył Bernarda (1090-1153) reformatora, głosiciela drugiej krucjaty, pisarza filozoficznego i teologicznego, mistyka, Ojca i Doktora Kościoła.
Wykształcony w szkole kanoników regularnych w Châtillon-sur-Seine, wstąpił do cystersów w Citeaux wraz z 4 braćmi i 25 krewnymi i przyjaciółmi. Założył (1115) klasztor w Clairvaux i był jego opatem do końca życia, wywierając wpływ na pogłębienie życia zakonnego, zwłaszcza na uprawianie kontemplacji, nie tylko u cystersów, ale i benedyktynów. Sam był mistykiem i dał mistyce teologiczne podstawy, prowadził niemniej życie bardzo czynne, włączając się we wszystkie ważniejsze sprawy kościelne i polityczne Europy jako doradca papieży, królów i książąt, nazwany niekoronowanym władcą Europy. Prowadził obfitą korespondencję, jego zachowanych 495 listów stanowi cenne źródło do poznania dziejów Europy w latach 1120-1153. Oprócz listów pisał traktaty ascetyczno-mistyczne, dogmatyczno-polemiczne, liturgiczne i mowy. Szczegółowo wyłożył zagadnienie pokory w życiu chrześcijańskim i omówił motywy miłości do Boga. Śmiało pisał o obowiązkach biskupów w traktacie, dedykowanym arcybiskupowi z Sens. Swemu uczniowi, papieżowi Eugeniuszowi III wyłożył w traktacie De consideratione sposoby osiągnięcia przez papieża życia doskonałego i świętości. Brał udział w sporach teologicznych na synodach i w pismach polemicznych, szczególnie przeciwstawiając się doktrynie Abelarda o wierze i Trójcy Świętej. We wspomnianym już piśmie pochwalnym o templariuszach wyłożył ideę świętej wojny chrześcijan z niewiernymi. Z jego 317 mów dotyczy czci Najświętszej Maryi Panny jedenaście, uważanych za znaczący wkład do mariologii, zwłaszcza co do nauki o pośrednictwie Maryi. Bernard wywarł również silny wpływ na rozwój pobożności maryjnej. W pismach ascetycznych dał wyraz swoim wewnętrznym doświadczeniom religijnym, tworząc nowy typ duchowości, cysterskiej, opartej na miłości, stanowiącej istotę życia chrześcijańskiego. W rozwoju miłości wyróżnił cztery etapy, od naturalnej zdolności miłowania do mistycznego zjednoczenia z Bogiem-Miłością. Polemizując z innymi, sam pobudzał do polemik, zwłaszcza że surowo piętnował wszystko, co w jego mniemaniu pochodziło z ludzkiej pychy. Obwiniano go o niepowodzenie drugiej krucjaty, której był głosicielem. Kult Bernarda rozwijał się od jego śmierci, świętym ogłosił go papież Aleksander III w 1174 roku.
Eremici — kartuzi
Eremici - uczniowie świętego Romualda kontynuują rozwój tego rodzaju życia mniszego, który uważał za ideał także Robert z Molesme, udając się na pustkowie w Citeaux. Kameduli, pod wpływem Piotra Damiana, utworzyli Kongregację. Eremicki sposób życia w połączeniu z cenobityzmem przyjął Jan Gwalbert (święty) dla utworzonej przez siebie Kongregacji z Vallombrosa, w której ustawy stały się wzorem dla cysterskiej Charta caritatis. Według wzoru eremitów powstał we Francji także zakon z Grammont, założony (1076) przez Stefana z Tigernum, oraz zakon z Fontevraud (PauperesChristi, Biedacy Chrystusowi), zapoczątkowany (1100) przez głośnego wędrownego kaznodzieję francuskiego Roberta z Arbrissel (zm. 1117).
Trwalszym od nich stał się zakon kartuzów. Początek dał mu kapłan z Kolonii, Brunon (około 1030-1101), który będąc scholastykiem szkoły katedralnej w Reims, porzucił nauczanie, krótko przebywał w Molesme u opata Roberta, następnie udał się na pustkowie Leche - Fontaine, ostatecznie osiadł (1084) w pustelni Chartreuse, bez zamiaru tworzenia zakonu. Znalazł jednak uczniów, których złączył w eremicką wspólnotę. Mieszkali w osobnych domkach, ale w obrębie jednego zagrodzenia. Rozwój kartuzów był powolny ze względu na surowość życia, nigdy jednak nie potrzebowali reformy. Brunon wezwany do Rzymu przez papieża Urbana II, ongiś swego ucznia, założył drugi erem w La Torre. Na rozwój zakonu decydujący wpływ wywarł piąty z kolei opat, Guigo de Chastel (zm. 1137), obdarzony naturą kontemplacyjną. ale i zmysłem praktycznym. Opracował on dokładnie regułę według zasad Brunona, dzieląc czas na pracę, jak uprawa ogrodu, pisanie ksiąg, oraz na modlitwę, nakazując całkowite wstrzymanie się od mięsa i zachowanie surowego milczenia. Kartuzi przywdziali proste habity z nie-farbowanej wełny (białe) i żyli w zupełnym ubóstwie. Kościołowi dawali swoją modlitwą wzór życia kontemplacyjnego i ubóstwa oraz przepisywane, a często i opracowane księgi ascetyczno-teologiczne. Brunon pozostawił Wykład Psalmów i Wykład Listów świętego Pawła.
W Polsce powstał bardzo późno pierwszy klasztor kartuzów pod Gdańskiem, zwany Rajem Maryi (1381).
Kanonicy regularni
Ruch reformy gregoriańskiej objął także duchownych przy katedrach. Starano się odnowić ich życie wspólnotowe (vita canonica). Synody rzymskie, za Mikołaja II (1059) i Aleksandra II (1063), nalegały, by kapłani, diakoni i subdiakoni prowadzili życie na wzór apostolskiego: wspólne dochody, mieszkanie i stół. Gdzie to przyjęto, powstawały wspólnoty kanoników regularnych, w odróżnieniu od dawniejszych wspólnot z czasów karolińskich, które zadowalały się wspólnym mieszkaniem i stołem (canonici saeculares). Kanonicy regularni starali się oprzeć swe wspólnoty na regule. Tych, którzy przyjmowali regułę świętego Augustyna, nazywano augustianami. Początkowo poszczególne wspólnoty nie miały więzi z innymi, później łączyły się w kongregacje augustiańskie, przyjmując nazwy od wspólnoty inicjującej połączenie. Najbardziej znanymi stały się: Kongregacja kanoników regularnych laterańskich (Rzym), Kongregacja kanoników regularnych Grobu Pańskiego (bożogrobcy, Jerozolima 1114), Kongregacja kanoników regularnych z klasztoru świętego Wiktora pod Paryżem.
Wspólnoty kanonickie miały pierwotnie służbę liturgiczną jako swój główny cel. Kanonicy regularni zaczęli zajmować się także duszpasterstwem, co wywoływało niekiedy spory z klerem parafialnym. Duszpasterstwem bardziej interesowały się wspólnoty w Niemczech, służbą liturgiczną i kontemplacją - we Francji i Italii. Różnice występowały też w nazwach przełożonego klasztoru, w Niemczech - prepozyt (proboszcz), we Francji - opat, w Italii - przeor.
Początki kanoników regularnych w Polsce są trudne do ustalenia, bo stale dyskutuje się, które ich klasztory powstały według karolińskiego (akwizgrańskiego) modelu życia kanonicznego, a które w zależności od kongregacji kanoników regularnych laterańskich, czy kongregacji z flandryjskiego klasztoru w Arrouaise (arrowezyjskiej). Jako najstarsze w Polsce wymienia się klasztory kanoników regularnych w Trzemesznie, Czerwińsku i Wrocławiu (Najświętszej Maryi Panny na Piasku). Bożogrobców sprowadził z Jerozolimy do Miechowa (miechowici) rycerz Jaksa około 1163 roku, gdy brał udział w krucjacie.
Premonstratensi (norbertanie)
Nowy ten zakon, w oparciu o regułę augustiańską, ale też i zasady cysterskie oraz zwyczaje z Cluny i Hirsau, założył Norbert z Gennep (1082-1134, święty), najbardziej wpływowy duchowny tego okresu, obok Bernarda z Clairvaux. Jako duchowny był najpierw kanonikiem w Xan-ten, potem kapelanem cesarza Henryka V. Przeżył wewnętrzne nawrócenie i stał się wędrownym kaznodzieją (1118) w Niemczech i Italii, uzyskując na to pozwolenie od papieża Gelazego II. Gdy przybył do Francji, zreformował klasztor świętego Marcina w Laon na życzenie miejscowego biskupa, następnie na pobliskim pustkowiu, Prémontré, założył (1120) własną wspólnotę zakonną (premonstratensi). Jako cel wyznaczył zakonnikom kaznodziejstwo i duszpasterstwo, co było nowością w porównaniu z dawnymi zakonami. Najwyższą władzę powierzył kapitule generalnej, która złożona z prepozytów poszczególnych klasztorów miała zbierać się co roku w Prémontré. Mnisi przywdziali białe habity. Nowe klasztory powstały na wschodnich ziemiach cesarstwa, włączając się w misyjną działalność Kościoła.
Do rozwoju zakonu przyczynił się autorytet Norberta, który po zorganizowaniu klasztoru w Prémontré nadal zajmował się wędrownym kaznodziejstwem, aż został (1126) arcybiskupem w Magdeburgu i oddał przysługę papieżowi Innocentemu II, odciągając cesarza od antypapieża Anakleta II. Zakon, zatwierdzony (1126) przez papieża Honoriusza II, rozwijał się szczególnie pod kierownictwem opata z Prémontré, Hugona (1129-1161).
Norbert założył też klasztor żeński premonstratensek (norbertanek), którym wyznaczył życie ascetyczno-kontemplacyjne. Przez pewien czas praktykowano zakładanie podwójnych klasztorów, męskiego i żeńskiego. Do Polski sprowadzono norbertanów i norbertanki w następnym okresie, po 1160 roku, najpierw do Brzeska (Hebdowa) i na Zwierzyniec pod Krakowem.
