Historia Kościoła Katolicka Ks. prof. dr hab. Marian Banaszak
WYSTAWNOŚĆ BAROKOWA (1648 - 1758)
Wystawność była nie tylko znamieniem baroku jako sztuki, zapoczątkowanej w pierwszej połowie XVII wieku w Rzymie, a rozkwitającej po pokoju westfalskim w krajach zaalpejskich. Wystawność stanowiła też znamię mentalności ludzi i ich religijności. Występowała u ludzi uznanych za oświeconych, i u władców, hołdujących absolutyzmowi.
Kościół tkwił w tej wystawności barokowej, nie był wszakże teraz tak dynamiczny, jak w poprzednim okresie odnowy trydenckiej. Korzystał z dorobku poprzednich pokoleń, rozbudował w stylu barokowym istniejące formy życia religijnego, a mało ukształtował nowych. Nie powstały też nowe znaczące zakony, poza redemptorystami.
Papieże byli godnymi ludźmi, lecz nie wybitnymi. Zachowali potrydencki centralizm władzy, potępili gallikanizm i bronili się przed episkopalizmem, lecz nieustannie odczuwali absolutyzm władców katolickich i mieli z nimi konflikty. Kończący ten okres Benedykt XIV wprowadził przez konkordaty pewien ład w stosunki z monarchami, lecz umocniło się przekonanie, że Kościół ma obowiązek im służyć.
W krajach misyjnych Kościół istniał nadal, lecz nie czynił wielkich postępów, uwikłany na Wschodzie w spory o akomodację i bezsilny w Ameryce Łacińskiej wobec regalizmu. Władcom pomógł obronić Europę przed turecką inwazją, lecz nie zdołał wbrew ich woli uratować redukcji paragwajskich, bo słabe było polityczne znaczenie papieży.
Zawarte w poprzednim okresie unie ortodoksów z Kościołem katolickim na ogół przeżywały teraz kryzys. Nikła była dążność do zawierania nowych. Kościół prawosławny w Rosji przeszedł zasadnicze zmiany, lecz nadal uważano cara za obrońcę ortodoksów w sąsiednich krajach.
Ustabilizowany pokojem westfalskim stan prawny wyznań chrześcijańskich: katolicyzmu, luteranizmu i kalwinizmu dawał nikłe szansę na realizację planów unijnych w Niemczech, nie uchronił hugenotów francuskich przed represjami Ludwika XIV i nie pozwolił na wykorzystanie konwersji książąt dla celów jednego wyznania. Prześladowania z przyczyn wyznaniowych nie ustały całkowicie w niektórych krajach. Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą (dla celów politycznych) szybko został przez większość Polaków uznany za wojnę religijną.
Pojawiające się na początku XVIII wieku Oświecenie, najpierw w krajach protestanckich: Niderlandach i Anglii, pobudziło i rozwinęło życie umysłowe, z czasem dopiero w ostrej krytyce religii i Kościoła ujawniło nowe kierunki: deizm, a nawet ateizm. Masoneria, która głosiła doskonalenie moralne ludzi, żądała usunięcia różnic religijnych i stanowych. Nie mieściła się w Kościele i była przez niego wielokrotnie potępiana.
Za dokonującymi się w Europie zmianami nie nadążała teologia. Zaczął się kryzys teologii moralnej, która musiała oscylować między laksyzmem i rygoryzmem. Spór o jansenizm doszedł do zenitu, lecz ujawnił złożoność tego zjawiska, które miało w Francji charakter religijny i polityczny. Rzymskie decyzje w sprawach wiary i moralności były przyjmowane niekiedy z oporami, lecz nie kwestionowano zasady, że należą do uprawnień papieży.
Życie religijne płynęło nurtem poprzedniego okresu, lecz nie było już tak głębokie. Wystawność form ukrywała często rutynę i formalizm, choć rozpowszechniła się praktyka misji ludowych.
Konklawe, ekskluzywy, papieże. Kardynałowie, sekretarze stanu, nepoci. Państwo Kościelne i Monarchia Siccula. Kościelne działanie papieży. Hegemonia Ludwika XIV. Artykuły gallikańskie. Władcy i Kościół. Konkordaty Benedykta XIV. Nuncjusze, książęta elektorzy, episkopalizm. Schizma utrechcka. Polska i Stolica Apostolska.
Instrukcja Kongregacji. Misjonarze i seminarium w Paryżu. Misje w Afryce. Indie i obrzędy malabarskie. Misje w Chinach. Potępienie akomodacji, schizma pekińska. W Syjamie, Kochinchinie i Japonii. Kościół na Filipinach. Regalizm hiszpański w Ameryce. Misje w Brazylii. Upadek redukcji paragwajskich. Kościół w Ameryce Łacińskiej. Misje w Ameryce Północnej.
Liga i Odsiecz Wiednia. Chrześcijanie w Turcji. Rozłamy i unie. Nietrwałe unie. Katolicki Kościół maronicki. Unici w Siedmiogrodzie i na Węgrzech. Prawosławie i unia w Polsce. Katolicy obrządku ormiańskiego i greckiego. Synod zamojski. Chrześcijanie w Rosji. Patriarcha moskiewski Nikon. Cerkiewne reformy Piotra Wielkiego.
Plany unii i konwersje. Leibniz i Bossuet. Konwersje królów i utrwalenie anglikanizmu. Katolicy w Wielkiej Brytanii. Nonkonformiści anglikańscy. Pietyzm w Niemczech. Kalwini i katolicy w Niderlandach. Hugenoci we Francji. Potop szwedzki - obrona Jasnej Góry. Śluby lwowskie Jana Kazimierza. Wypędzenie arian. Wyrok śmierci w Toruniu.
Prekursorzy: Bayle i Collins. Uniwersytety, nauczanie i wychowanie. Akademie i towarzystwa naukowe. Filozofia i Objawienie. Nauki przyrodnicze, prawo natury. Empiryzm i deizm. Montesquieu i Wolter. Wolnomularstwo (masoneria).
Janseniści i Prowincjałki. Orzeczenia papieży i ingerencje króla. Quesnel, Fenelon i bulla Unigenitus. Akceptanci i apelacja do soboru. Milczenie i jansenizm polityczny. Biblistyka i teologia. Kazuistyka i teologia moralna. Mistyka i kwietyzm. Literatura duchowa i ascetyczna. Historia i mauryni.
Biskupstwa i biskupi. Kapituły i kapitulacje wyborcze. Seminaria i duchowieństwo. Zakony żeńskie. Zakony męskie. Atak na jezuitów. Szkoły i nauczyciele. Kazania i misje ludowe. Liturgia i święta. Kult Serca Jezusowego i Matki Bożej. Pobożność, bractwa i pielgrzymki. Pobożność sarmacka. Wystawność sztuki.
